Sendikal Güvence
Sendikal güvenceler ulusal ve uluslararası kaynaklara dayanır. Sendikal güvencelerin uluslararası dayanakları;
– 87 Sayılı ILO Sözleşmesi: Sendika Özgürlüğü ve Sendikalaşma Hakkının Korunması Sözleşmesi
– 98 Sayılı ILO Sözleşmesi: Örgütlenme ve Toplu Pazarlık Hakkı Sözleşmesi
– Avrupa Sosyal Şartı
– Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi
– Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme’dir.
Ulusal dayanakları ise Anayasa ve Kanunlar (İş Kanunu, Borçlar Kanunu, Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu)’dır.
Sendika özgürlüğü kavramı sendika kurma, sendikaya üye olma, sendika üyeliğinden ayrılma gibi kavramları kapsar. Bireysel sendika özgürlüğü ve kolektif sendika özgürlüğü olarak ikiye ayrılır.
– Kolektif (Toplu) Sendika Özgürlüğü: Sendikaların varlıklarının, amaçlarının ve faaliyetlerinin devlete, işverenlere, siyasi partilere ve diğer kuruluşlara karşı korunması, bağımsızlıklarının sağlanması, faaliyetlerini serbestçe düzenleyebilme haklarına sahip olmalarıdır.
– Bireysel Sendika Özgürlüğü: İşçi ve işverenlerin serbestçe sendika kurma, kurulmuş sendikalara üye olma, diledikleri sendikayı seçebilme, sendika içi faaliyetlere katılabilme, sendikalara girmeme, sendikasız kalabilme ve sendikadan çıkabilme özgürlüğüdür.
Anayasanın 51.maddesinde ifade edilmiştir; “Çalışanlar ve işverenler, üyelerinin çalışma ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme haklarına sahiptir. Hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz.
Sendika kurma hakkı ancak, millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâk ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle ve kanunla sınırlanabilir.”
İşçinin sendikal üyeliğinde işe alınmada sendika özgürlüğünü, eşitlik ilkesini, iş güvencesini ve bu hakların ihlali durumunda dava açma hakkını kapsar.
Hayır. İşçilerin işe alınmaları sendikaya üye olup olmamalarına veya üyeliklerini sürdürmelerine bağlanamaz.
İşveren, bir sendikaya üye olan işçilerle sendika üyesi olmayan işçiler veya ayrı sendikalara üye olan işçiler arasında, çalışma ilişkileri açısından herhangi bir ayrım yapamaz. (Ücret, ikramiye, prim ve paraya ilişkin sosyal yardım konularında toplu iş sözleşmesi hükümleri saklıdır.)
İşçiler, sendikaya üye olmaları veya olmamaları, iş saatleri dışında veya işverenin izni ile iş saatleri içinde işçi kuruluşlarının faaliyetlerine katılmaları veya sendikal faaliyette bulunmalarından dolayı işten çıkarılamaz veya farklı işleme tabi tutulamaz.
Sendika üyeliği veya sendikal faaliyet nedeniyle uğranılan hak ihlallerinde işçiler yasal yollara başvurabilir ve dava açma hakkına sahiptir.
Sendikal bir nedenle işten çıkarılan işçi işe iade davası açar. İş sözleşmesinin sendikal nedenle feshedildiğinin tespit edilmesi hâlinde, işçinin işe başlama başvurusu, işverenin işe başlatması veya başlatmaması şartına bağlı olmaksızın (işçinin bir yıllık ücret tutarından az olmamak üzere) sendikal tazminata karar verilir.
Sendikal fesih durumunda işçinin İş Kanunu bakımından iş güvencesi kapsamında olması şart değildir. Yani 30 işçi ve 6 ay kıdem şartı aranmaz.
Feshin nedenini ispat yükümlülüğü işverene aittir. Bununla birlikte, feshin işverenin ileri sürdüğü nedene dayanmadığını iddia eden işçi, feshin sendikal nedene dayandığını ispatlamakla yükümlüdür.
İşyeri sendika temsilcilerinin güvencesi, feshe karşı güvence, işyeri ve iş koşullarında değişikliğe karşı güvence, feshin geçersizliği ve işe iade davası hakkı olarak üç temel başlıkta incelenir.
İşyeri sendika temsilcilerinin iş sözleşmeleri haklı bir neden olmadıkça ve fesih nedeni yazılı olarak açık ve kesin bir şekilde belirtilmedikçe feshedilemez. İşveren, fesihte sebebin haklılığını ispatla yükümlüdür.
(Haklı neden sayılabilecek haller: İş kanunu, sendikalar kanunu, geçerli sebebin haklı hale gelmesi, kanun dışı grev hali ve borçlar kanununa göre dürüstlük kuralı gereğince işverenden iş ilişkisini sürdürmesi beklenilemeyecek hallerde de göz önünde bulundurulur).
İşveren, yazılı rızası olmadıkça işyeri sendika temsilcisinin işyerini değiştiremez veya işinde esaslı tarzda değişiklik yapamaz. Aksi halde yapılan değişiklik geçersiz sayılır. Bu değişiklik temsilciyi bağlamaz.
İş değişikliğini kabul etmeyen temsilci işverenin yaptığı iş değişikliğini kabul etmeyerek çalışmadığı sürenin ücretini ve diğer haklarını talep edebilir.
Temsilcinin bu talimatlara uymadığından bahisle iş sözleşmesinin işveren tarafından feshi halinde ise işyeri sendika temsilciliğinin güvenceleri uygulama alanı bulur. Temsilci veya üyesi bulunduğu sendika, fesih bildiriminin tebliği tarihinden itibaren bir aylık süre içinde feshin geçersizliğinin tespiti ve işe iadesine karar verilmesi amacıyla dava açabilir.
Dava sonucunda temsilcinin işe iadesine karar verilirse, fesih geçersiz sayılarak temsilcilik süresini aşmamak kaydıyla fesih tarihi ile kararın kesinleşme tarihi arasındaki ücret ve diğer hakları ödenir. Bu hakların ödenebilmesi için temsilcinin işverene işe başlatılmak üzere talepte bulunması şart değildir.
Temsilcinin işe iade kararın kesinleşmesinden itibaren altı iş günü içinde temsilcinin işe başvurması şartıyla, işveren tarafından altı iş günü içinde işe başlatılmaması hâlinde, iş ilişkisinin devam ettiği kabul edilerek ücreti ve diğer hakları temsilcilik süresince ödenmeye devam edilir. Bu hüküm yeniden temsilciliğe atanma hâlinde de uygulanır.
Profesyonel sendika yöneticisinin yöneticilik görevi süresince iş sözleşmesine ilişkin üç önemli husus bulunmaktadır. Bunlar; iş sözleşmesinin askıda kalması, iş sözleşmesini feshederek kıdem tazminatı talep etme hakkı ve yöneticilik görevinin sona ermesi sonrasında işe başlatılma hakkıdır.
– İş Sözleşmesinin Askıda Kalması: Yönetici seçildiği için işyerinden ayrılan profesyonel sendika yöneticisinin iş sözleşmesi kanun gereği askıda kalır. Bu sonucun doğması için iş sözleşmesi taraflarınca herhangi bir anlaşma yapılmasına gerek yoktur.
– İş Sözleşmesini Feshederek Kıdem Tazminatı Talep Hakkı: İş sözleşmesi askıya alınan yöneticiye, yöneticilik görevi süresince sözleşmesini feshederek kıdem tazminatı alma hakkı tanınmıştır. Bu iki şekilde gerçekleşir;
Yönetici, işten ayrıldığı anda (yönetici seçildiği anda) iş sözleşmesini feshedebilir ve kıdem tazminatına hak kazanır. Bu durumda kıdem tazminatı, işten ayrıldığı tarihteki son ücreti üzerinden hesaplanır.
Yönetici, yöneticilik görevi devam ettiği süre içinde (iş sözleşmesi askıdayken) de iş sözleşmesini feshedebilir ve kıdem tazminatına hak kazanır.
– Yöneticilik Görevinin Sona Ermesi Sonrası İşe Başlatılma Hakkı: İş sözleşmesi askıya alınan profesyonel yöneticinin, yöneticilik görevinin belirli nedenlerle sona ermesi halinde işverene işe başlatılmak üzere başvurma hakkı bulunur.
Profesyonel sendika yöneticisi, yönetici olduğu sendikanın tüzel kişiliğinin sona ermesi durumunda, yeniden seçime girmediği durumda, seçime girmesi ancak seçilememesi durumunda veya yöneticilik görevinden kendi isteği ile çekildiği durumlarda işe dönme hakkına sahiptir. Ancak belirli suçlardan mahkûmiyet, milletvekili veya belediye başkanı seçilme, mahkeme kararıyla görevden el çektirme durumlarında görevi sona eren yöneticinin işe başlatılmayı talep hakkı bulunmamaktadır. Ancak bu durumda yöneticinin başvurusu halinde işveren tarafından kıdem tazminatı ödenir.
Yönetici, işe dönmek için görevinin sona erme tarihinden itibaren bir ay içinde işverene başvurmalıdır.