HABAŞ fabrikasında yaşanan ve 17 işçinin yaşamını yitirdiği patlama, işçi sağlığı ve iş güvenliği önlemlerinin kâğıt üzerinde kalmasının, denetim ve önleyici tedbirlerin gerektiği gibi uygulanmamasının yol açtığı yıkımı bir kez daha gözler önüne serdi. İlk açıklamalara göre bakım çalışmaları sırasında vincin çökmesi, düşen malzemenin doğal gaz ve oksijen borularını koparması ve bunun sonucunda patlamanın meydana gelmesi söz konusu. Ancak olayın nasıl gerçekleştiğine ilişkin açıklamalar arasındaki farklılıklar ve ortaya çıkan bilgiler, işyerindeki işçi sağlığı ve güvenliği uygulamalarına ilişkin ciddi soru işaretleri doğuruyor.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Çalışanların Korunması Hakkında Yönetmelik uyarınca işverenin; patlama risklerini önceden belirlemesi ve önlemesi, patlayıcı ortam oluşabilecek alanları sınıflandırması, patlamadan korunma dokümanı hazırlaması ve bu alanlarda yürütülecek çalışmalara ilişkin özel güvenlik önlemlerini alması zorunludur. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında ise bakım ve onarım çalışmalarının güvenli koşullarda yürütülmesi, tehlikeli enerji kaynaklarının kontrol altına alınması ve ekipmanların beklenmedik biçimde çalışmasının önlenmesi gerekir. Kaldırma ekipmanlarının güvenli çalışır durumda bulundurulması, periyodik kontrollerinin yapılması, taşıma kapasitelerinin aşılmaması ve bakım faaliyetlerinin güvenli biçimde gerçekleştirilmesi de işverenin sorumluluğundadır.

Bu çerçevede, bakım öncesinde doğal gaz ve oksijen hatlarının izole edilip edilmediği, boru hatlarındaki basıncın boşaltılıp boşaltılmadığı, gaz ölçümlerinin yapılıp yapılmadığı, bakım ve kaldırma operasyonlarına ilişkin risk değerlendirmesinin bulunup bulunmadığı, çalışma izinlerinin düzenlenip düzenlenmediği ve vinç ile kaldırma ekipmanlarının güvenliğinin denetlenip denetlenmediği bütün açıklığıyla ortaya çıkarılmalıdır. Çok tehlikeli sınıfta yer alan bir işyerinde bu önlemlerin alınması bir tercih değil, işverenin yasal yükümlülüğüdür.

Ancak olayın ardından yapılan açıklamalarda ihmallerden çok “teknik arıza” vurgusunun öne çıkarılması, iş cinayetlerinin sorumluluğunu teknik nedenlerin arkasına gizleyen ve sorumluları hesap vermekten uzaklaştıran bir yaklaşım söz konusudur. Kaldı ki, işçi ölümlerini yalnızca teknik arıza ya da kaza olarak tanımlamak, bu ölümlerin önlenebilir olup olmadığını ve gerekli önlemlerin neden alınmadığını sorgulama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. İşçilerin yaşamını korumak için alınması gereken önlemlerin alınmaması, denetimlerin etkisiz kalması ve kâr hırsının işçi sağlığının önüne konulması hiçbir şekilde kaza denilerek geçiştirilemez.

Üstelik burada yalnızca doğal gaz ve oksijen borularının kopması değil, iki haftada bir gerçekleştirildiği belirtilen rutin bir bakım çalışması sırasında vincin çökmesi ve bunun ardından patlamanın meydana gelmesi söz konusudur. Planlı ve düzenli aralıklarla yapıldığı belirtilen bir bakım çalışmasında vincin çökmesi; bakım organizasyonundan kaldırma ekipmanlarının güvenliğine, çalışma alanının düzenlenmesinden risk değerlendirmesine kadar pek çok konunun sorgulanmasını gerektirmektedir. Bakımın rutin olması, tehlikelerin önceden belirlenmesi ve önlenmesi yükümlülüğünü ortadan kaldırmadığı gibi, bu risklerin öngörülebilirliği ve gerekli tedbirlerin alınıp alınmadığı sorusunu daha da önemli hale getirmektedir.

Yaşanan katliam gibi kazanın yalnızca teknik bir arıza ya da öngörülemeyen bir kaza olarak açıklanamayacağı açıktır. Asıl yanıtlanması gereken soru, rutin olduğu belirtilen bir bakım çalışmasının nasıl olup da 17 işçinin yaşamını yitirdiği bir felakete dönüştüğüdür. Bu nedenle olayın tüm yönleriyle, bağımsız ve etkin biçimde soruşturulması; işverenin, iş güvenliği sorumlularının ve denetim görevini yerine getirmekle yükümlü olanların sorumluluklarının ortaya çıkarılması gerekmektedir.

İş cinayetleri kader değildir. İşçilerin yaşamını korumak için alınması gereken önlemler bellidir; bu önlemleri almak ve denetlemek de yasal bir zorunluluktur. 17 işçinin yaşamını yitirdiği HABAŞ faciasında da gerçekler bütün açıklığıyla ortaya çıkarılmalı, ihmali ve sorumluluğu bulunan herkes hesap vermelidir. Ölen işçiler öldükleriyle kalmamalı; ailelerinin, çalışma arkadaşlarının ve emekçilerin adalet talebi karşılık bulmalıdır. Çünkü iş cinayetlerinde adalet, yalnızca hayatını kaybedenlerin değil, bugün çalışmaya devam eden bütün işçilerin yaşam hakkı için de gereklidir.